Πώς μαθαίνουν τα παιδιά και οι ενήλικες και τι αποκαλύπτει το τεστ wug για τη γραμματική

Τα παιδιά μαθαίνουν να περπατούν, να μιλούν και να κάνουν ποδήλατο χωρίς να ανοίξουν ποτέ ένα εγχειρίδιο. Οι ενήλικες συνήθως θέλουν πρώτα το εγχειρίδιο. Κανένας από τους δύο τρόπους δεν είναι λάθος: τα παιδιά και οι ενήλικες απλώς μαθαίνουν διαφορετικά. Και όταν πρόκειται για μια νέα γλώσσα, αυτή η διαφορά μετράει περισσότερο απ’ όσο νομίζουν οι περισσότεροι.

Πώς μαθαίνουν τα παιδιά

Τα παιδιά μαθαίνουν κάνοντας. Δοκιμάζουν, πέφτουν, γελούν και ξαναδοκιμάζουν. Κανείς δεν εξηγεί σε ένα τετράχρονο τι είναι η ισορροπία στο ποδήλατο: το παιδί απλώς κάνει πετάλι μέχρι να τα καταφέρει. Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της μάθησης γίνεται χωρίς καν να το καταλαβαίνει το παιδί. Οι ερευνητές την ονομάζουν άδηλη μάθηση: ο εγκέφαλος συλλαμβάνει μοτίβα από την εμπειρία χωρίς να του τα επισημαίνει κανείς.

Τα μωρά είναι εκπληκτικά καλά σε αυτό. Σε ένα γνωστό πείραμα, βρέφη οκτώ μηνών άκουσαν μια ροή από επινοημένες συλλαβές για μόλις δύο λεπτά. Μετά μπορούσαν ήδη να ξεχωρίσουν ποιες συλλαβές πήγαιναν μαζί ως «λέξεις», μόνο από το πόσο συχνά ακολουθούσε η μία την άλλη (Saffran, Aslin και Newport, 1996).

Τα παιδιά έχουν επίσης δύο πράγματα με το μέρος τους: χρόνο και έλλειψη φόβου. Ένα παιδί περνά χρόνια ανάμεσα σε ανθρώπους που του δείχνουν, του επαναλαμβάνουν και το διορθώνουν, και δεν έχει και πολλά άλλα να κάνει. Και ένα παιδί δεν το πειράζει να κάνει λάθη.

Πώς μαθαίνουν οι ενήλικες

Οι ενήλικες μαθαίνουν αλλιώς. Σπάνια απλώς απορροφούν. Θέλουν να καταλάβουν. Συνδέουν τη νέα γνώση με όσα ήδη ξέρουν, παρακολουθούν μια εξήγηση, κρατούν στο μυαλό τους πολλά βήματα ταυτόχρονα και σκέφτονται πώς μαθαίνουν καλύτερα. Κανείς δεν μαθαίνει οδήγηση καθισμένος για χρόνια σε ένα αυτοκίνητο, απλώς κοιτάζοντας. Κάνετε μαθήματα σε σχολή οδηγών, μαθαίνετε τους κανόνες οδικής κυκλοφορίας και τι κάνει κάθε πεντάλ, και μετά κάνετε εξάσκηση μέχρι να γίνονται όλα αυτόματα.

Από την άλλη, οι ενήλικες έχουν λιγότερο χρόνο, περισσότερους περισπασμούς και συχνά μεγαλύτερο φόβο για τα λάθη. Το δυνατό τους σημείο είναι η κατανόηση, και μαθαίνουν πιο γρήγορα όταν μπορούν να την αξιοποιήσουν.

Τι σημαίνει αυτό για τις γλώσσες

Πουθενά η διαφορά δεν είναι τόσο φανερή όσο στη γλώσσα. Κάθε παιδί μαθαίνει τη μητρική του γλώσσα χωρίς ούτε ένα μάθημα γραμματικής. Ακούει τη γλώσσα του χιλιάδες ώρες πριν πει μια ολόκληρη πρόταση: στο πρωινό, στο μπάνιο, πριν από τον ύπνο, κάθε μέρα. Γι’ αυτό πολλοί ενήλικες πιστεύουν ότι πρέπει να μάθουν μια νέα γλώσσα «όπως ένα παιδί», απλώς ακούγοντας και μιμούμενοι.

Για να μάθετε όμως σαν παιδί, θα χρειαζόσασταν και τα χρόνια ακρόασης που έχει ένα παιδί. Για να δούμε τι μπορούν να κάνουν οι ενήλικες αντί γι’ αυτό, αξίζει να ρίξουμε μια ματιά στο τι κρατούν στην πραγματικότητα τα παιδιά από όλες αυτές τις ώρες. Ένα μικρό μπλε πουλί από το 1958 μάς το δείχνει.

Ένα πουλί που το έλεγαν wug

Το 1958 η Αμερικανίδα ψυχογλωσσολόγος Τζιν Μπέρκο, γνωστή σήμερα ως Τζιν Μπέρκο Γκλίσον, δημοσίευσε μια μελέτη που έγινε μία από τις πιο γνωστές της γλωσσολογίας. Έδειξε σε παιδιά ηλικίας τεσσάρων έως επτά ετών απλές ζωγραφιές με πλάσματα και δραστηριότητες που δεν υπάρχουν. Σε μια κάρτα εικονιζόταν μια μικρή φιγούρα που έμοιαζε με πουλί: «This is a wug.» Η επόμενη κάρτα έδειχνε δύο τέτοιες: «Now there is another one. There are two of them. There are two ___.»

Τα παιδιά απαντούσαν «wugs». Σε μια άλλη κάρτα, ένας άντρας «knows how to rick», ξέρει δηλαδή να κάνει κάτι που λέγεται «rick». Το ίδιο έκανε και χθες. Τι έκανε χθες; «He ricked.»

Μοιάζει ασήμαντο, αλλά δεν είναι. Κανένα από τα παιδιά δεν μπορούσε να έχει ξανακούσει αυτές τις λέξεις, γιατί τις είχε επινοήσει η Μπέρκο. Δεν υπήρχε τίποτα να επαναλάβουν. Για να πει «wugs», ένα παιδί έπρεπε να ξέρει έναν κανόνα (για περισσότερα από ένα προσθέτουμε -s) και να τον εφαρμόσει σε μια λέξη που άκουγε για πρώτη φορά στη ζωή του. Τα παιδιά δεν μαζεύουν απλώς λέξεις. Μαζεύουν κανόνες. Μπορείτε μάλιστα να το ακούσετε: κάποια στιγμή τα αγγλόφωνα παιδιά αρχίζουν να λένε «goed» αντί για «went» και «mouses» αντί για «mice». Έχουν βρει έναν κανόνα και τον εφαρμόζουν πια παντού, ακόμη κι εκεί που δεν ταιριάζει.

Δοκιμάστε κι εσείς

Ακολουθούν δύο επινοημένες λέξεις, φτιαγμένες όπως έφτιαξε τις δικές της η Μπέρκο, αυτή τη φορά στα ελληνικά. Βάλτε την καθεμία στον τύπο που χρειάζεται η πρόταση. Το τεστ λειτουργεί καλύτερα αν τα ελληνικά είναι η μητρική σας γλώσσα, γιατί τότε δείχνει τι ξέρετε χωρίς να το έχετε μάθει ποτέ.

Ξέρετε τους κανόνες, ακόμη κι αν δεν τους μάθατε ποτέ

Τις βρήκατε και τις δύο; Οι φυσικοί ομιλητές σχεδόν πάντα τις βρίσκουν, συχνά χωρίς να το σκεφτούν ούτε δευτερόλεπτο. Αυτό όμως δεν είναι αυτονόητο: τα παιδιά της Μπέρκο δυσκολεύτηκαν με ορισμένες λέξεις. Πολλά έλεγαν «two tass», και τα περισσότερα δεν μπορούσαν ακόμη να φτιάξουν από το «bod» το «bodded». Κάποια κομμάτια του συστήματος μπαίνουν στη θέση τους αργά.

Κι όμως, πριν από το τεστ μάλλον δεν θα μπορούσατε να εξηγήσετε τον κανόνα. Δεν γίνεται να έχετε αποστηθίσει τον τύπο μιας λέξης που δεν υπάρχει. Τον σχηματίσατε εσείς, και για να το κάνετε, έπρεπε να εφαρμόσετε έναν κανόνα. Πολλοί λένε ότι «δεν τα πάνε καλά με τη γραμματική». Το τεστ wug δείχνει το αντίθετο: να ξέρει κανείς μια γλώσσα σημαίνει να ξέρει τους κανόνες της, είτε μπορεί να τους κατονομάσει είτε όχι.

Γιατί οι ενήλικες πρέπει να μαθαίνουν τους κανόνες

Όταν ήσασταν παιδί, χτίσατε τους κανόνες της μητρικής σας γλώσσας μέσα από χρόνια ακρόασης. Όταν μαθαίνετε μια νέα γλώσσα ως ενήλικες, αυτά τα χρόνια δεν τα έχετε. Έχετε όμως κάτι που δεν έχουν τα παιδιά: μπορεί κάποιος να σας εξηγήσει έναν κανόνα και να τον χρησιμοποιήσετε αμέσως. Η έρευνα δείχνει πόσο μεγάλο είναι αυτό το πλεονέκτημα.

• Όταν αγγλόφωνες οικογένειες μετακόμισαν στην Ολλανδία, οι έφηβοι και οι ενήλικες έκαναν τους πρώτους μήνες ταχύτερη πρόοδο στα ολλανδικά από τα μικρά παιδιά. Οι μικρότεροι, ηλικίας τριών έως πέντε ετών, είχαν τις χαμηλότερες επιδόσεις (Snow και Hoefnagel-Höhle, 1978).
• Μια ανασκόπηση 49 μελετών για τη διδασκαλία γλωσσών έδειξε ότι οι μαθητές στους οποίους εξηγήθηκε ο κανόνας σημείωσαν σαφώς μεγαλύτερη πρόοδο από όσους είδαν μόνο παραδείγματα (Norris και Ortega, 2000). Μια μεταγενέστερη ανασκόπηση 41 μελετών κατέληξε στο ίδιο συμπέρασμα τόσο για την απλή όσο και για τη σύνθετη γραμματική (Spada και Tomita, 2010).
• Από τους Ούγγρους μετανάστες στις ΗΠΑ που είχαν φτάσει εκεί ως ενήλικες, οι λίγοι που είχαν γραμματική εξίσου καλή με εκείνη όσων ήρθαν ως παιδιά είχαν ένα κοινό: ξεχωριστό ταλέντο στην ανάλυση της γλώσσας (DeKeyser, 2000). Οι ενήλικες που φτάνουν στην κορυφή τα καταφέρνουν μέσα από την κατανόηση, όχι απορροφώντας τα πάντα όπως ένα παιδί.

Γιατί ο κανόνας πρέπει να έρχεται πρώτος

Ένας ενήλικας που μαθαίνει μόνο από παραδείγματα πρέπει να μαντέψει τον κανόνα που κρύβεται πίσω τους. Καμιά φορά μαντεύει σωστά. Συχνά μόνο μισοσωστά. Όποιος μαθαίνει ισπανικά ακούει libros, casas και mesas και συμπεραίνει ότι στα ισπανικά ο πληθυντικός σχηματίζεται απλώς με -s. Μετά όμως έρχονται τα papeles και ciudades, και η υπόθεση καταρρέει.

Και όποια εικασία κάνετε, την εξασκείτε. Ο εγκέφαλος ενισχύει ό,τι επαναλαμβάνουμε: κάθε φορά που χρησιμοποιείτε έναν τύπο, η σύνδεση πίσω του γίνεται λίγο πιο ισχυρή, είτε ο τύπος είναι σωστός είτε λάθος. Αν εξασκείτε μια λανθασμένη εικασία για μήνες, χαράζετε ένα λάθος μονοπάτι που αργότερα θα χρειαστεί να ξεμάθετε, και είναι πιο δύσκολο να ξεμάθει κανείς κάτι παρά να το μάθει. Αν ξεκινήσετε από τον κανόνα, κάθε πρόταση που φτιάχνετε ενισχύει το σωστό μοτίβο από την πρώτη κιόλας μέρα. Τότε τα παραδείγματα κάνουν αυτό που ξέρουν καλύτερα: μετατρέπουν τον κανόνα σε συνήθεια, ώσπου να σας βγαίνει τόσο εύκολα όσο οι απαντήσεις σας στο τεστ παραπάνω.

Άρα οι κανόνες δεν αντικαθιστούν τα παραδείγματα. Τους δίνουν κατεύθυνση. Τα παιδιά χρειάζονται χρόνια για να ανακαλύψουν τους κανόνες μέσα σε όσα ακούνε. Στους ενήλικες αρκεί κάποιος να τους πει τον κανόνα, κι έτσι γλιτώνουν αυτά τα χρόνια.

Πώς το εφαρμόζει στην πράξη το LENGO

Γι’ αυτό κάθε μάθημα γραμματικής στο LENGO ξεκινά με τον κανόνα: μια σύντομη εξήγηση, μετά παραδείγματα και μετά ασκήσεις όπου εφαρμόζετε μόνοι σας τον κανόνα, όπως ακριβώς στο τεστ wug. Οι λέξεις που μαθαίνετε επανέρχονται σε όλο και μεγαλύτερα διαστήματα, λίγο πριν τις ξεχάσετε, κι έτσι κανόνες και λεξιλόγιο μεγαλώνουν μαζί. Μπορείτε να ξεφυλλίσετε τα μαθήματα γραμματικής και για τις 29 γλώσσες εδώ, στον ιστότοπό μας.

Την επόμενη φορά λοιπόν που θα σκεφτείτε ότι δεν τα πάτε καλά με τη γραμματική, θυμηθείτε το wug. Ξέρετε ήδη περισσότερους κανόνες απ’ όσο νομίζετε. Μάθετε τον επόμενο, εξασκηθείτε σε αυτόν και σύντομα θα σας βγαίνει εξίσου φυσικά.

Πηγές

• Berko, J. (1958). The child's learning of English morphology. Word, 14, 150-177.
• Saffran, J. R., Aslin, R. N., και Newport, E. L. (1996). Statistical learning by 8-month-old infants. Science, 274(5294), 1926-1928.
• Snow, C. E., και Hoefnagel-Höhle, M. (1978). The critical period for language acquisition: Evidence from second language learning. Child Development, 49(4), 1114-1128.
• Norris, J. M., και Ortega, L. (2000). Effectiveness of L2 instruction: A research synthesis and quantitative meta-analysis. Language Learning, 50(3), 417-528.
• Spada, N., και Tomita, Y. (2010). Interactions between type of instruction and type of language feature: A meta-analysis. Language Learning, 60(2), 263-308.
• DeKeyser, R. M. (2000). The robustness of critical period effects in second language acquisition. Studies in Second Language Acquisition, 22(4), 499-533.